Năm ngoái, tôi nhận một dự án ở quận ven thành phố, vô tình đứng trước căn nhà cụ già hay bán hoa. Nơi đó chật hẹp, hương khói mờ mịt, bát đĩa cũ kỹ chất cao, tôi chợt rơi nước mắt vì nhận ra mình chưa từng thiết kế ra một không gian 'sống' như thế. Khi tìm hiểu noi that, việc đầu tiên là tôi cần kể lại bài học mà bà cụ đã dạy tôi mà chẳng dùng một lời.
Vẻ đẹp không đến từ bản vẽ mà từ lớp bụi thời gian
Người phụ nữ già sở hữu ấm chén rạn nứt, ghế mây vá bằng giẻ nhiều màu, tường nhà lem luốc bởi khói hương lâu năm, ấy vậy mà tôi cảm nhận một vẻ đẹp khó tả. Thật ra, chúng ta thường sợ sự cũ kỹ, bởi quan niệm mới mẻ mới tinh tế. Giữa món đồ cũ và món đồ từng gắn bó là một khoảng cách lớn. Tôi còn nhớ cảm giác khi chạm vào tay vịn cầu thang bóng loáng vì 40 năm tay người. Phải đến lúc đó tôi mới thấy, cái đẹp nằm ở sự mài mòn của thời gian. Lớp bóng mòn kia ghi lại bao lần tâm sự suốt đêm, và cũng chẳng có sơn phủ hay gỗ quý nào lừa được mắt tôi. Cứ như những vết chân chim quanh mắt ai đó từng hay cười, đẹp vì nó là thật.
Tôi đã bỏ đi những gì sau lần ghé thăm đó
Trở về nhà, tôi bắt đầu rà soát từng ngóc ngách và âm thầm gỡ xuống ba món từng làm tôi tự hào. Trước hết là cây đèn chùm pha lê lấp lánh, thứ tôi tin rằng nó là trung tâm của căn phòng. Rồi đến bộ sofa da trắng nhập khẩu – thứ tôi lau dọn hằng ngày mà không dám ngả lưng. Cuối cùng là kệ TV gỗ óc chó khổng lồ, một món nội thất mà tôi từng khoe với mọi đồng nghiệp. Nghe có vẻ dại dột, vậy mà lòng tôi nhẹ tênh khi đưa về chiếc bàn ăn mẹ chồng cho. Chiếc bàn có vết dao khắc hình bông hoa từ hồi chồng tôi còn nhỏ, và cứ mỗi bữa tối, tôi lại có cảm giác mình đang sống giữa một cuốn tiểu thuyết. Bỏ đồ khó hơn mua đồ gấp nhiều lần. Mua là hành động của sự khao khát, bỏ là cuộc đối đầu với cái tôi. Nó khiến tôi phải thừa nhận rằng mình đã từng chọn đồ vì mục đích trưng bày, không phải vì nhu cầu thật. Khi không còn những món 'triệu đô' ấy, căn nhà bỗng có tiếng thở, và tôi có thể nghe tiếng mưa gõ mái nhà, thấy ánh nắng len qua từng kẽ lá.
Người không học thiết kế lại hiểu thiết kế hơn tôi
Cụ bà không từng học hành, chẳng hề hay biết tỷ lệ vàng, vậy mà lời bà nói làm tôi day dứt mấy tháng ròng: “Nhà này chẳng đẹp, nhưng tao chưa từng ngán”. Tôi lặng thinh, đem những kiến thức đã học ra mổ xẻ về màu sắc tương phản, quy tắc vàng, kỹ thuật lighting. Sự thật là cái chúng tôi gọi là 'đẹp' hay làm người xem choáng ngợp lần đầu, còn cái làm cho người ta gắn bó lâu dài thì hoàn toàn khác hẳn. Có lần tôi hoàn thiện một căn hộ mẫu xa hoa như resort cao cấp, với đá hoa cương nhập Ý, sàn gỗ sồi từ Nga, thiết bị vệ sinh đắt tiền, ấy vậy mà gia chủ đã bán tống đi sau một năm, bởi họ nói sống trong đó như đang ở viện bảo tàng, không thể nào quen. Nếu khách hàng đến xem rồi khen 'đẹp' nhưng chủ nhà lại dọn đi, thì bản vẽ đó thất bại. Từ đó, tôi không còn chạy theo phong cách nào nữa, mà dành thời gian quan sát cách cư dân thật sự dùng không gian.
Giờ tôi hỏi khách hàng câu chưa từng hỏi trước đây
Trước kia, khi gặp khách, tôi chỉ hỏi mấy câu cửa miệng: chị thích kiểu nào, dự trù bao nhiêu tiền, cung mệnh hợp màu gì. Những câu hỏi đó chỉ giúp tôi vẽ nhanh hơn, không giúp tôi hiểu họ đang sống thế nào. Giờ đây, tôi mở đầu bằng câu hỏi: mỗi buổi sáng anh chị thường ngồi nơi nào nhâm nhi cà phê. Rồi tôi hỏi: món đồ nào trong nhà mà nếu ai vô tình vứt đi anh chị sẽ giận. Và cuối cùng, câu khó nhất: góc nào trong nhà khiến anh chị khó chịu nhất. Câu trả lời của họ thay đổi toàn bộ cách tôi bố trí ánh sáng, hướng ghế, điểm đặt đèn. Hôm trước, một chị khách kể chị ghét góc bếp vì nhìn thẳng ra ban công nơi chồng hay hút thuốc, thế là tôi đảo hẳn chiều bếp, để chị nấu ăn quay lưng về phía ban công. Lại có anh khách nằng nặc đòi thêm một kệ gỗ nhỏ xíu trong phòng ngủ, dù căn phòng không còn diện tích, hóa ra kệ đó thờ di ảnh vợ anh đã khuất, tối nào anh cũng thắp nhang trước khi lên giường. Tôi lặng người và dành hẳn một góc yên tĩnh nhất, lấy ánh sáng dịu từ cửa sổ chiếu vào. Hóa ra nghề này đâu phải chỉ là khoác màu sơn, sắp đồ nội thất, mà là biết cách lắng nghe thứ người ta giấu trong tim. Nếu bạn đang có dự định làm mới không gian sống, tôi chỉ muốn nói bạn đừng hỏi vội chuyên gia màu nào hợp phong thủy, mà hãy ngồi xuống, nhìn quanh căn nhà mình năm phút, và tự hỏi bản thân: góc nào trong nhà làm bạn muốn về nhà thật nhanh sau giờ làm?. Đó mới là câu hỏi thiết kế quan trọng nhất.